Bazı insanlar vardır; isimleri bir dönemin kitaplarının kapaklarında çok görünmez, kürsülerde uzun konuşmalar yapmaz, fikir tarihleri onların adını başlıklara taşımaz. Fakat o insanların olmadığı bir tarih de yazılamaz.

Kemal Kelleci böyle bir insandı.

92 yıllık ömrünün ardından geriye yalnızca bir insanın hatırası değil, Türkiye’de İslami düşüncenin yeniden ayağa kalkmaya başladığı uzun bir dönemin canlı tanıklığı kaldı. “Anadolu’nun Kur’an dervişi”, “Anadolu’ya tefsir taşıyan adam” denilmesi boşuna değildi. Çünkü Kelleci, yalnızca Kur’an okuyan değil; okuduğunu başkasına ulaştırmak için yollara düşen bir adamdı.

Belki de onu anlamanın en doğru yolu şudur:

Kemal Kelleci bir fikir adamından önce, fikrin taşıyıcısıydı.

İslamcılığın henüz kendisine bir dil aradığı yıllar

Bugünün genç kuşakları için Türkiye’de İslami düşüncenin bugünkü kavramlarıyla, yayınlarıyla, dergileriyle, üniversiteleriyle ve sivil toplum kuruluşlarıyla var olması doğal görünebilir.

Oysa Kelleci’nin gençlik yıllarında böyle bir entelektüel iklim henüz oluşmuş değildi.

Kendisinin yıllar önce anlattığı bir hatıra bu değişimin büyüklüğünü gösterir. O yıllarda İslami literatürün sıradan insanın ulaşabileceği kısmı büyük ölçüde ilmihaller, “32 Farz”, “54 Farz” gibi temel dinî metinlerle sınırlıydı. Kelleci, “İslamiyeti sadece abdest, namazdan ibaret sanıyorduk” diyordu.

Sonra bir şey değişti.

İslam'ın yalnızca bireysel dindarlığın konusu değil, aynı zamanda bir dünya görüşü olduğu fikriyle karşılaştı.

Bu karşılaşmada Necip Fazıl'ın, Nurettin Topçu'nun, Sezai Karakoç'un ve Mustafa Yazgan'ın konferanslarının, eserlerinin ve fikrî çabalarının önemli bir yeri vardı. Kelleci bu isimlerin konferanslarını yalnızca dinleyen biri olmadı; onların Anadolu'da, Ankara'da, gençler arasında karşılık bulması için çalışanlardan biri oldu.

İşte Kelleci'nin hikâyesi burada önem kazanıyor.

Çünkü Türkiye'de İslamcılığın entelektüel tarihi yalnızca yazanların tarihi değildir.

Aynı zamanda salon bulanların, afiş asanların, konuşmacıyı getirenlerin, öğrenciyi yurda yerleştirenlerin, kitabı Anadolu'ya götürenlerin ve bir gencin eline ilk defa bir fikir kitabı tutuşturanların tarihidir.

Kemal Kelleci bu tarihin görünmeyen kahramanlarından biriydi.

Bir kitabın Anadolu'da açtığı kapı

Kelleci'nin hayatında Seyyid Kutub'un Fî Zılâl-il Kur'an'ıyla karşılaşmasının ayrı bir yeri var.

Çünkü burada yalnızca bir kitabın okunmasından söz etmiyoruz.

Bir zihnin değişmesinden söz ediyoruz.

Kelleci, Elmalılı Hamdi Yazır ve Konyalı Mehmed Vehbi Efendi gibi büyük tefsirleri anlamakta zorlandığı bir dönemde, Fî Zılâl'in Türkçeye kazandırılmasıyla Kur'an'ın anlaşılabilir bir dille kendisine yeniden açıldığını anlatıyordu. Demiryollarında çalışmasının sağladığı seyahat imkânlarını kullanarak bu tefsirin Anadolu'ya ulaşmasına büyük gayret gösterdi.

Bu hadise, Türkiye'deki İslamcılık serüveninin önemli bir gerçeğini de gösteriyor:

Fikirler yalnızca yazılarak değil, dolaşıma sokularak tarih oluşturur.

Bir kitabın İstanbul'dan Ankara'ya, Ankara'dan Anadolu'nun bir şehrine ulaşması; bir öğrencinin o kitabı okuması; ardından bir başka gence anlatması... Bazen büyük fikir hareketlerinin gerçek tarihi tam da böyle başlar.

Kelleci'nin yaptığı buydu.

O, düşünceyi Anadolu'ya taşıdı.

Kürsünün önündekiler kadar arkasındakiler de önemlidir

Kemal Kelleci'nin hayatında beni en çok etkileyen taraflardan biri, kendisini hiçbir zaman olduğundan daha büyük göstermeye çalışmaması.

Bir söyleşisinde kendisini “ayak işlerine koşan” biri olarak tarif ediyor. Konferans için salon buluyor, konuşmacı arıyor, afiş asıyor, dinleyici topluyor; Anadolu'dan Ankara'ya gelen öğrencilerin bursunu, yurdunu, hatta kefaletini üstleniyordu.

Bugünün dünyasında bunu belki sıradan bir organizasyon faaliyeti olarak görebiliriz.

Oysa değildi.

Çünkü bir fikrin etrafında insan yetiştirmek, bazen o fikri yazmaktan daha büyük bir iştir.

Kelleci'nin asıl mirası belki de burada.

O, bir kuşağın entelektüel ikliminin oluşmasına hizmet etti.

Kendisinden önce gelen büyük isimlerle genç kuşaklar arasında köprü oldu.

Ve bunu yaparken kendisini merkeze koymadı.

İslamcılığın görünmeyen sosyolojisi

Türkiye'de İslamcılık üzerine çok şey yazıldı.

Partiler, dergiler, hareketler, cemaatler, düşünürler, kırılmalar, 1960'lar, 1970'ler, 1980 sonrası ve daha sonraki dönüşümler üzerine sayısız değerlendirme yapıldı.

Fakat bu tarih çoğu zaman yukarıdan aşağıya yazıldı.

Liderler anlatıldı.

Dergiler anlatıldı.

Kitaplar anlatıldı.

Oysa aşağıda başka bir tarih daha vardı.

Öğrenci evleri vardı.

Yurtlar vardı.

Konferans salonları vardı.

Kitap dağıtan insanlar vardı.

Anadolu'dan Ankara'ya gelen gençler vardı.

Bir kitabı eline tutuşturulan gençler vardı.

Ve bütün bunların arasında sessizce çalışan Kemal Kelleci gibi insanlar vardı.

Bu nedenle Kelleci'nin hayatı, Türkiye'deki İslami hareketlerin yalnızca fikrî değil, sosyolojik olarak nasıl kurulduğunu anlamak bakımından da önemlidir.

Bugün bize ne söylüyor?

Kelleci'nin vefatını yalnızca bir kuşağın kaybı olarak görmek eksik olur.

Asıl mesele, onun temsil ettiği entelektüel sorumluluk biçiminin bugün ne kadarının devam ettiğidir.

O, okumayı bir entelektüel gösteriye dönüştürmedi.

Kur'an'ı anlamayı bir akademik uzmanlık alanına hapsetmedi.

Kitabı, konferansı, sohbeti ve öğrenciyi aynı zincirin halkaları olarak gördü.

Üstelik düşüncenin hayatla buluşmasını önemsedi. Kelleci'nin daha sonraki söyleşilerinde İslami kavramların doğru anlaşılması, Kur'an'ın anlaşılması ve öğrenilenlerin hayata geçirilmesi üzerinde ısrarla durması bu bakımdan dikkat çekicidir.

Belki bugün Türkiye'de en çok ihtiyacımız olan şeylerden biri de tam olarak budur:

Entelektüel hayatı yeniden hayatın içine taşımak.

Çünkü fikir yalnızca konuşulursa entelektüel faaliyet olur.

Hayata değerse medeniyet fikrine dönüşür.

Kelleci'den geriye ne kaldı?

Bir isimden daha fazlası.

Bir yöntem.

Bir ahlak.

Bir gayret.

Ve bir nesle bırakılmış sessiz bir vasiyet:

Oku. Anla. Anlattığını yaşa. Sonra başkasına ulaştır.

Kelleci'nin hayatı biraz da bunun hikâyesidir.

O, kendisine ait bir “ekol” kurmaya çalışmadı.

Kendisini tarihin merkezine yerleştirmedi.

Fakat tarihin kurulmasına hizmet etti.

Belki de gerçek fikir adamlığının en zor biçimi budur.

Kendi adını büyütmeden bir fikrin büyümesine hizmet etmek.

Bugün Kemal Kelleci'nin ardından konuşurken, onun kaybına üzülmek elbette hakkımız.

Fakat belki daha önemli bir soru sormalıyız:

Kelleci'nin yaptığı işi bugün kim yapıyor?

Gençlerin eline kitap verecek, onları yalnız bırakmayacak, farklı fikir dünyalarının kapılarını açacak, konferansları yalnızca düzenlemeyip o konferansların etrafında bir düşünce çevresi oluşturacak, Anadolu ile entelektüel merkezler arasında yeniden köprü kuracak insanlar nerede?

Çünkü Kemal Kelleci'nin bize bıraktığı miras, yalnızca geçmişe ait değildir.

Tam tersine, bugünün Türkiye'sine verilmiş bir görevdir.

Onun ardından “iyi bir insandı” demek kolay.

“Çok hizmet etti” demek de kolay.

Asıl mesele, onun neden böyle bir insan olduğunu anlayabilmek ve o anlayışı sürdürebilmektir.

Kelleci'nin hayatı bize şunu söylüyor:

Büyük fikir hareketleri yalnızca büyük isimlerle kurulmaz.

Bazen bir hareketin kaderini, adı çok duyulmayan bir adam belirler.

Bir kitabı alır.

Bir trene biner.

Bir Anadolu şehrine gider.

Bir gencin kapısını çalar.

Ve eline bir kitap bırakır.

Sonra o genç, yıllar sonra başka bir gencin kapısını çalar.

İşte fikir böyle çoğalır.

İşte medeniyet biraz da böyle kurulur.

Kemal Kelleci'nin ardından geriye bakınca gördüğümüz şey, belki de tam olarak budur:

Bir ömrün sessizce bir fikre adanması.

Allah rahmet eylesin.

Mekânı cennet olsun.

Ve bıraktığı o sessiz yürüyüş, yeni nesillerde yeniden yol bulsun.